मधुमेहबाट बच्न: इन्सुलिन प्रतिरोधका संकेत र दैनिक बानी

मधुमेह के हो र यो सर्ने रोग होइन भन्ने कुरा किन महत्त्वपूर्ण छ

मधुमेह (डायबिटिज) भनेको रगतमा ग्लुकोज बढ्ने अवस्था हो, जुन शरीरले इन्सुलिन पर्याप्त बनाउन नसक्दा वा बनेको इन्सुलिनलाई कोषले ठीकसँग प्रयोग गर्न नसक्दा देखिन्छ। धेरैले अझै पनि सोच्छन् यो सर्ने रोग हो कि भनेर — तर मधुमेह एकै छेउबाट अर्कोमा सर्दैन। सर्ने रोग भएको भए यति धेरै परिवारका सबै सदस्यलाई एकैपटक लाग्नु पर्थ्यो; वास्तवमा एउटै घरको खानपान र बानीले पुस्तौँमा जोखिम बढाउँछ।

“मधुमेह पूर्ण रूपमा निको हुन्छ?” भन्ने प्रश्न पनि धेरैले सोध्छन्। टाइप २ मधुमेहमा जीवनशैली र औषधिको सही संयोजनले रगतको सुगर सामान्य दायरामा राख्न सकिन्छ, तर यसलाई “सदाका लागि सकियो” भन्न मिल्दैन। सुगर नियन्त्रणमा आएपछि पनि नियमित जाँच र खानपानको अनुशासन जारी राख्नुपर्छ।

नेपालमा ३५ वर्षमाथिका धेरैलाई थाहै नपाई प्रि-डायबिटिज अवस्था बनिरहेको हुन्छ। यही बेला ध्यान दिए मधुमेह सुरु हुनबाट रोक्न सकिन्छ, त्यसैले लक्षण चिन्नु र वर्षमा एकपटक खाली पेटको सुगर जाँच गराउनु उपयोगी हुन्छ।

इन्सुलिन प्रतिरोधका संकेत शरीरले कसरी देखाउँछ

इन्सुलिन प्रतिरोध भनेको कोषले इन्सुलिनको सन्देश कम सुन्ने अवस्था हो। शरीरले काम चलाउन थप इन्सुलिन बनाउँछ, र समयसँगै प्याङ्क्रियाज थक्न थाल्छ। पेट वा कम्मरवरिपरि बोसो बढ्नु, खाना खानेबित्तिकै फेरि भोक लाग्नु, दिउँसो निद्रा लाग्नु, घाँटी वा गर्धनको छाला कालो र खस्रो हुनु जस्ता संकेत देखिन सक्छन्।

केही महिलामा महिनावारी अनियमित हुने वा बच्चा जन्माउँदा गर्भकालीन मधुमेह (जेस्टेसनल डायबिटिज) देखिने हुन्छ — यो भएपछि पछि टाइप २ मधुमेहको जोखिम बढ्छ, त्यसैले सुत्केरी भएको ६ हप्तादेखि ६ महिनाभित्र पुनः जाँच गराउनु राम्रो हुन्छ।

शरीरमा इन्सुलिन बढाउने व्यवहारिक बाटो

सुई वा औषधि बिना पनि इन्सुलिनको संवेदनशीलता सुधार्न सकिन्छ। दिनको ३० मिनेट हिँड्नु, हप्तामा दुई दिन हल्का व्यायाम गर्नु, रातको निद्रा ७ घण्टा पुर्‍याउनु र तनाव घटाउनु प्रमुख कुरा हुन्। सेतो भातको भाग घटाएर मोटो अन्न, दाल र सागसब्जी बढाउँदा रगतको सुगर ह्वात्तै बढ्ने क्रम सुस्त हुन्छ।

खानपान: कुन बानीले साँच्चै जोगाउँछ

“६ वटा खानेकुराले मधुमेह रोक्छ” भन्ने शैलीका सूची धेरै भेटिन्छन्, तर कुनै एउटा खानेकुराले मात्र रोग रोक्दैन। भात, रोटी, आलु र गुलियो पेय एकै छिनमा धेरै खानु नै मुख्य समस्या हो। चिनी नहाल्ने भनेर धेरैले चिया पिउँछन् तर बिस्कुट र चाउचाउको प्याकेट छेउमै राख्छन् — त्यसले फाइदा गर्दैन।

बीटरुट मधुमेहमा खान हुन्छ कि हुँदैन भन्ने प्रश्न पनि आउँछ। बीटरुटमा प्राकृतिक चिनी हुन्छ, तर फाइबर पनि हुन्छ; सानो मात्रामा सलादको रूपमा खाँदा ठूलो असर पर्दैन, तर जुस बनाएर धेरै पिउनु राम्रो होइन। यस्तै, दाल, भटमास, मेथी, करेला र सागको नियमित प्रयोगले फाइबर बढाउँछ र भोक नियन्त्रणमा सहयोग गर्छ।

चामलको मात्रा हातको एक कचौरामा सीमित राख्ने, खानाअघि सलाद वा तरकारी खाने र दिनमा दुईपटक मिठाई नखाने जस्ता साना नियम घरमै लागू गर्न सकिन्छ। मिठाई खानै परे बिहानको खानापछि थोरै खानु, राति सुत्नुअघि गुलियो नखानु राम्रो बानी हो।

औषधि, जाँच र फार्मेसीको भूमिका

रगतको सुगर नियन्त्रणमा औषधि लाग्न सक्छ, तर आफूखुसी सुरु गर्नु हुँदैन। सेमाग्लुटाइड जस्ता औषधि र बासाग्लार जस्ता इन्सुलिन चिकित्सकको प्रिस्क्रिप्शनमा मात्र चलाइन्छ; इन्सुलिनको मात्रा व्यक्तिको तौल, खानपान र सुगरको नतिजा हेरेर तय हुन्छ, त्यसैले कुनै इन्सुलिन डोज चार्ट हेरेर आफैँ सुई लगाउनु खतरनाक हुन्छ।

धेरैले औषधि किन्दा फार्मेसीमा सोध्ने बानी गर्दैनन्। तर अस्पतालको फार्मेसी वा विश्वसनीय पसलमा काम गर्ने फार्मेसी सहायकले खुराक, खानुअघि/पछि खाने समय र साइड इफेक्टबारे बुझाउन सक्छन्। औषधि किन्दा प्याकेटमा म्याद र नाम मिले/नमिले जाँच्नु, र पुरानो प्रिस्क्रिप्शन देखाएरै किन्नु सुरक्षित हुन्छ।

जाँचको कुरा गर्दा खाली पेटको सुगर १२६ मिग्रा/डिएलभन्दा माथि भए प्रि-डायबिटिजको सम्भावना हुन्छ, र १२६ पुग्नुअघि नै जीवनशैली सुधार्न थाले सबैभन्दा राम्रो नतिजा देखिन्छ। छिमेकी वा आफन्तलाई मधुमेह छ भने आफ्नो जाँच अझै नियमित गराउनु बुद्धिमानी हुन्छ।