मधुमेह र औषधि: इन्सुलिन, एन्टिबायोटिक र फार्मेसी सेवा

मधुमेह के हो र यो किन सरुवा रोग होइन

मधुमेह (डायबिटिज) शरीरमा इन्सुलिनको कमी वा इन्सुलिनले राम्रोसँग काम नगर्दा रगतमा चिनीको मात्रा बढ्ने दीर्घकालीन अवस्था हो। धेरैले सोध्ने गरेको प्रश्न छ—के मधुमेह सरुवा रोग हो? होइन। यो संक्रामक रोग होइन, एक व्यक्तिबाट अर्कोमा सर्दैन। तर नेपालमा पारिवारिक खानपान र जीवनशैलीको प्रभावले एकै परिवारका धेरै सदस्यमा देखिन सक्छ, जसले भ्रम पैदा गर्छ।

विश्व स्वास्थ्य संगठनका अनुसार नेपालमा २० वर्षमाथिका करिब १० प्रतिशत मानिसमा मधुमेह छ। धेरैलाई थाहै हुँदैन। प्रि डायबिटिज भनेको रगतमा चिनी सामान्यभन्दा बढी तर मधुमेहको सीमाभन्दा कम हुने अवस्था हो। यो चेतावनी संकेत हो—जीवनशैली सुधार्न सकियो भने पूर्ण मधुमेह हुनबाट बच्न सकिन्छ। गर्भावस्थामा देखिने मधुमेहलाई गर्भकालीन मधुमेह भनिन्छ, जुन सामान्यतया सुत्केरीपछि हट्छ तर भविष्यमा टाइप २ मधुमेहको जोखिम बढाउँछ।

इन्सुलिनका प्रकार र सुईको प्रयोग

टाइप १ मधुमेहमा शरीरले इन्सुलिन बनाउँदैन, त्यसैले इन्सुलिन अनिवार्य हुन्छ। टाइप २ मा पनि खाना र औषधिले नियन्त्रण नभए इन्सुलिन सुरु गरिन्छ। नेपालका फार्मेसीमा सामान्यतया छिटो काम गर्ने (बोलस) र लामो समय काम गर्ने (बेसल) इन्सुलिन पाइन्छ। एपिड्रा इन्सुलिन जस्ता एनालग इन्सुलिनले खानापछिको चिनी छिटो घटाउन मद्दत गर्छ, तर मूल्य महँगो पर्छ।

इन्सुलिन सिरिन्ज छनोटमा ध्यान दिनुहोस्। यू–१०० सिरिन्ज सामान्य हो, तर पेनमा ३ मिलिलिटरमा ३०० युनिट हुन्छ। धेरैले पेनको स्केल पढ्न नजानेर डोज बढी वा कम लिन्छन्। अलस्टार इन्सुलिन पेन नेपालमा प्रयोग हुने एउटा ब्रान्ड हो, तर जुनसुकै पेन किन्दा पनि आफ्नो डाक्टरले सुझाएको युनिटमा मिल्ने सिरिन्ज वा पेन नै प्रयोग गर्नुहोस्। सुई प्रत्येक पटक नयाँ लिनुहोस्; पुरानो सुईले दुखाइ र संक्रमण बढाउँछ।

एन्टिबायोटिक: युटिआई र मासु खाने भ्रम

मधुमेह भएकालाई पिसाबमा संक्रमण (युटिआई) को जोखिम बढी हुन्छ। युटिआईको एन्टिबायोटिक चिकित्सकको सिफारिसमा मात्र लिनुहोस्। नेपालमा धेरैले फार्मेसीमै गएर आफैं एन्टिबायोटिक किन्छन्, जसले औषधि प्रतिरोधी जीवाणु बढाउँछ। सामान्यतया नाइट्रोफ्युरेन्टोइन वा सिप्रोफ्लोक्सासिन ३–५ दिनको कोर्समा दिइन्छ, तर गर्भवती र मृगौला रोगीमा फरक हुन्छ।

अर्को सामान्य प्रश्न: एन्टिबायोटिक खाँदा मासु खान हुन्छ? हुन्छ, तर कच्चा वा राम्रोसँग नपाकेको मासु नखानुहोस्। केही एन्टिबायोटिक (जस्तै मेट्रोनिडाजोल) सँग रक्सी खानु हुँदैन। एन्टिबायोटिकको कोर्स पूरा गर्नुहोस्, लक्षण हराएपछि बीचमै नछोड्नुहोस्।

फार्मेसी सेवा र नेपालका नियम

नेपालका फार्मेसीले पसलमा औषधि बेच्नेबाहेक थुप्रै सेवा दिन्छन्। सबैभन्दा सामान्य फार्मेसी सेवाहरू भनेको रक्तचाप र चिनी जाँच, औषधि व्यवस्थापन, डाक्टरको प्रेस्क्रिप्शनअनुसार मात्रा मिलाउने, र खोप सेवा हुन्। ठूला फार्मेसीले घरमै औषधि पुर्‍याउने सेवा पनि दिन्छन्। तर नेपाल फार्मेसी परिषद्को निर्देशिकाअनुसार औषधि बेच्न फार्मेसी सञ्चालकसँग न्यूनतम फार्मेसी प्रमाणपत्र हुनुपर्छ। २०८१ सालमा परिषद्ले दर्ता नवीकरण र अनुगमनसम्बन्धी सूचना जारी गरेको छ, जसअनुसार पसलमा औषधिको मूल्यसूची राख्नुपर्ने र म्याद सकिएको औषधि अलग राख्नुपर्ने व्यवस्था छ।

फार्मेसीको लेआउटले पनि सेवा प्रभाव पार्छ। राम्रो फार्मेसी डिजाइनमा औषधि चिसो र सुख्खा ठाउँमा राखिन्छ, इन्सुलिन फ्रिजमा (२–८ डिग्री सेल्सियस) राखिन्छ। सानो पसल भए पनि स्पष्ट लेबल र छुट्टै प्रिस्क्रिप्शन काउन्टर हुनुपर्छ। काठमाडौंमा फार्मेसी जागिर खोज्नेले परिषद्को दर्ता भएको प्रमाणपत्र देखाउनुपर्ने हुन्छ; धेरै पसलले अनुभवभन्दा पनि दर्ता प्रमाणपत्रलाई प्राथमिकता दिन्छन्।

मधुमेह भएका बिरामीले औषधि किन्दा म्याद र भण्डारण अवस्था जाँच्नुहोस्। इन्सुलिन चिसोमा राख्नुहोस् तर फ्रिजरमा नराख्नुहोस्। औषधि सेवन गर्नुअघि फार्मासिस्टसँग अन्तरक्रियाबारे सोध्नुहोस्।